TRỐNG VIỆT NAM , CSSX TRỐNG TÂN VIỆT
Trống là một nhạc khí dùng chia thời gian thành những quãng đều nhau hay không đều để tạo ra nhịp điệu, tiết tấu. Trên thế giới người ta chia trống thành hai loại : một mặt da và hai mặt da.
Bộ phận quan trọng nhứt là thùng trống có nhiều hình thức khác nhau (ống dài, tròn dẹp, lưng ong, thùng rượu) với cách đánh khác nhau (đánh bằng dùi hay vỗ bằng tay). Kỹ thuật chế tạo trống gồm có dán mặt da, đóng đinh, đóng cúc hay căng dây.
 |
| TRỐNG VIỆT NAM , CSSX TRỐNG TÂN VIỆT |
Về phong cách biểu diễn ở phần lớn các nước đều tương tợ nhau, chỉ khác nhiều về chức năng của trống. Đặc sắc nhứt có thể nói là Ấn Độ với cách đánh từng loại trống hết sức tinh vi về nghệ thuật. Trống ở châu Phi thì thể hiện như ngôn ngữ trò chuyện, thậm chí đối thoại với nhau từ hai bên bờ sông.
Riêng trống của Việt Nam có một số điểm đặc biệt hơn các nước khác, với sự đa dạng về hình thức, độc đáo về màu âm và phong phú về chức năng mà trên thế giới ít nơi nào sánh bằng.
Hình thức đa dạng
Một trong những loại trống độc đáo của chúng ta là cái bồng, một nhạc cụ có vị trí rất đặc biệt trong Đại Nhạc của Nhạc Cung Đình và Nhạc Lễ ở miền Nam.
Bồng là loại trống một mặt, thân bằng gỗ hay đất nung hình dáng như cái bình, phía dưới bịt kín, phía trên miệng xòe có bịt miếng da trăn. Chung quanh vành da trăn xoi hơn 20 lỗ để lòn dây mây qua căng thẳng mặt trống và thắt chặt ở bên dưới. Một sợi dây mây khác cột miết các sợi dây chằng, khi siết mạnh mặt trống được căng ra và tiếng bồng cao hơn, khi buông thả ra thì tiếng nghe trầm. Người sử dụng hoặc ngồi trên ghế kẹp bồng giữa hai đùi, hoặc ngồi xếp bằng để chiếc bồng thắt đáy lưng ong giữa hai chân, hai tay vỗ bồng.
Trống hai mặt thì Việt Nam có rất nhiều, thông thường chia ra hai loại : tiểu cổ (trống nhỏ) và đại cổ (trống lớn).
Tiểu cổ tuy gọi là trống nhỏ nhưng bao gồm nhiều cỡ từ nhỏ cho đến vừa và hơi lớn.
Trống chầu trong Ca Trù thuộc loại tiểu cổ, không có kích thước cố định mà chiều cao và đường kính khoảng chừng 20 phân, sử dụng một roi chầu dài để đánh theo phong cách rất đặc thù, roi trống song song với mặt trống và một tay vịn một tay đánh.
Trống Đế trong Chèo cũng là tiểu cổ có hai mặt với đường kính từ 17 đến 20 phân, cao từ 22 đến 24 phân, sử dụng hai dùi và đánh cả trên bề mặt, ở mé trống và tang trống.
Nhỉnh hơn một chút có loại trống dẹp dùng trong Rỗi Bóng với phong cách đánh đặc thù được “bà bóng” sử dụng vừa đánh trống vừa hát trong các buổi lên đồng.
Lớn hơn nữa có trống chiến trong Hát Bội (Hát Tuồng), một tiểu cổ hình ống hai mặt da, cao 45 phân, đường kính mặt trống khoảng 50 phân và đánh bằng hai dùi.
Một loại trống đặc biệt không phải tiểu cổ cũng chẳng phải đại cổ là trống võ sử dụng trong dàn Đại Nhạc của Nhạc Cung Đình hay Nhạc Lễ ở miền Nam, đường kính từ 40 đến 45 phân, cao chưa đến 20 phân, đặt trên giá ba chân bằng gỗ.
Thông thường trống trong dàn Đại Nhạc hơi cao hơn trống của Nhạc Lễ, nhưng đường kính bề mặt lại nhỏ hơn đôi chút.
Dàn Nhạc Lễ trong đám tang có một cặp trống nhạc gọi là trống văn và trống võ (hay trống đực và trống cái) bề cao 15 phân, đường kính 40 phân làm bằng da trâu, chính giữa mặt trống có vẽ vòng tròn âm dương, đặt trên một cái giá ba chân. Người đánh trống là nhạc công chánh nên lúc nào cũng phải mặc áo dài đen, quần trắng và sử dụng một cặp dùi đầu nhọn.
Đại cổ là trống chầu, có trong Hát Chèo, Hát Bội, Nhạc Cung Đình và trong tất cả các đền thờ miếu mạo ở miền Nam.
Ngoài ra có một loại trống khác mà ít người để ý là trống cơm, nguồn gốc từ miền Nam Ấn Độ gọi là trống Mridangam, trên mặt trống có một ít cơm nghiền – hoặc miếng bột mì trộn nhuyễn như miếng bánh – dán lên làm cho tiếng trống êm ái hơn.
Trống cơm là nhạc cụ quan trọng trong Nhạc Lễ và Hát Bội. Còn trong Hát Chèo thì trống cơm chỉ đóng vai trò đánh luồn vào đàn chớ không có bài bản riêng.
Trong âm nhạc truyền thống, trống hiện diện nhiều nhứt là trong dàn Đại Nhạc của Nhạc Cung Đình với đủ các loại từ đại cổ, tiểu cổ, cặp trống võ (trống lễ), đến bồng và trống cơm.
Độc đáo màu âm
Trống trong truyền thống Việt Nam có màu âm hết sức đa dạng, sự phối hợp cũng độc đáo với nhiều chức năng phong phú mà ít ai ngờ.
Trong Hát Bội cũng như trong Nhạc Lễ, màu âm của tiếng trống được sử dụng vô cùng tinh vi, màu âm khác nhau thì mang ý nghĩa khác nhau.
Tang, thờn, tùng, thùng khi đánh vào giữa mặt da dùng để đánh nhịp hay để chấm câu. Tong, táng, tỏng khi đánh vào vành da, đây là cách đánh sáng và tiếng trống đó gọi là tiếng dương.
Khi đánh âm táng hay tong liên hồi diễn tả sự sôi động của tâm hồn hoặc tâm trạng giận dữ, hốt hoảng. Tịch là một dùi chặn, một dùi đánh vào giữa mặt da, khi nhân vật biểu lộ sự ngạc nhiên, suy nghĩ hay do dự, có khi nghẹn ngào, uất ức. Đây là cách đánh tối và tiếng trống này là tiếng âm.
Cắc là đánh vào tang trống khiến màu sắc của tiếng trống tươi tắn hơn, linh động hơn…
Về kỹ thuật biểu diễn, luôn luôn có tiếng âm và dương trộn lẫn với nhau chớ không đơn thuần tiếng trống âm hay dương mà thôi. Phong cách này phù hợp với triết lý dân gian quan niệm rằng vũ trụ có được do sự phối hợp của hai yếu tố âm và dương, tuy khác nhau nhưng không đối chọi mà bổ sung cho nhau.
Trong Hát Bội và Nhạc Lễ có các bài bản dành riêng cho trống với đầy đủ công thức như câu thủ (mở đầu), câu vĩ (kết thúc). Ngoài những nhịp điệu cơ bản, trống Việt Nam còn có những biến tấu, một khi nắm vững công thức đánh mở đầu và kết thúc thì đoạn giữa có thể ứng tác ứng tấu được. Vì vậy khi học đánh trống thì phải học chân phương, nhưng khi biểu diễn phải thêm hoa thêm lá, thêm nhưn thêm nhụy cho bay bướm hơn. Yếu tố về mỹ học cho phép người biểu diễn chẳng những không cần giữ các công thức cố định mà phải thay đổi cho thêm phần sinh động.
Chức năng phong phú
Ở các nước, đa phần tiếng trống chỉ để phụ họa theo nét nhạc, làm thành tiết tấu của bản nhạc mà không có nhiều chức năng như trong truyền thống Việt Nam.
Trước đây, trống đại cổ không chỉ dùng trong các dịp lễ tế thần mà còn sử dụng trong đời sống hàng ngày như trống điểm canh để báo hiệu từng canh giờ trong đêm; hay dùng ở trường học những lúc khai trường, nhập học và tan lớp.
Ngoài ra, chiều về hễ nghe tiếng trống thùng thùng diễu qua các con đường trong thôn xóm thì mọi người đều biết rằng có gánh Hát Bội về làng và nôn nao chuẩn bị đêm đó đi xem.
Mặt khác, mỗi khi có tiếng trống vang lên hồi một chính là để báo động các tai biến xảy ra trong làng xóm như cháy nhà, tai nạn, chết người…
Thời chinh chiến thì “thùng thùng trống đánh ngũ liên” ban hiệu lệnh xuất quân, thúc giục người chiến sĩ lên đường ra trận giữ yên bờ cõi.
Nhưng đặc sắc nhứt là vai trò quan trọng của trống trong các bộ môn nghệ thuật truyền thống như Ca Trù, Hát Bội, Chèo.
Trống đóng vai trò không thể thiếu trong bộ môn nghệ thuật Chèo, gồm một đại cổ gọi là trống cái (trống chầu) và một tiểu cổ là trống đế.
Trong hát chèo, khi khai tràng (mở đầu) có tiếng trống chầu, trống đế nổi lên cùng với giọng ca của diễn viên, hợp với tiếng mõ và tiếng la tạo ra một không khí sôi động để cho mọi người chú ý. Bài trống này gọi là thi nhịp hay vỡ nước.
Trống đế dùng hai dùi, khi đánh mau vào hai bên tang trống là róc tang; đánh vào giữa mặt trống là lên mặt; tay trái đè mặt trống, tay phải gõ dùi lên mặt trống là bịt mặt; hai dùi đánh mau trên mặt trống là đổ trống. Đánh theo nhịp gọi là đánh khổ trống với nhiều cách đánh từ đổ 2 nhịp, 4 nhịp, 6 nhịp đến 8 nhịp. Không phải chỉ đánh chân phương mà thường đánh hoa lá, thay đổi theo tình tiết của vở diễn, không khí trầm lắng hay rộn rịp của lớp trò và diễn tả được tâm trạng vui buồn của nhân vật.
Do trống đế là nhạc khí chủ đạo nên người đánh trống đế gần như là chỉ huy dàn nhạc. Người đánh trống càng tinh tế tài hoa thì diễn viên và dàn nhạc càng hứng thú và hiệu quả buổi diễn sẽ càng cao.
Trong Hát Bội
Trong Hát Bội có nhạc khí đặc biệt là trống chầu, một chiếc đại cổ đặt bên cạnh sân khấu kế bên dàn nhạc. Người đánh trống chầu không thuộc thành phần nhạc công trong dàn nhạc mà là người am hiểu nghệ thuật Hát Bội để vừa đại diện khán giả, vừa hướng dẫn người xem trong việc phê phán, khen chê một cách chính xác.
Người đánh trống chầu giỏi cũng phải am hiểu văn chương của tuồng để điểm trống cho đúng vì tiếng trống chầu cũng tựa như dấu chấm, dấu phết trong một câu văn. Đánh đúng cách, nói theo giọng nhà nghề là không “đánh lọt vào trong họng” của diễn viên, mà đôi khi còn “đỡ giọng” giúp cho đào kép bằng cách dùng tiếng trống phụ với dàn nhạc gây không khí sôi động cho sân khấu. Đánh một tiếng là điểm câu, hai tiếng là khen vừa, ba tiếng là khen nhiều.
Chính vì vậy ngày xưa trong làng hễ đêm nào nghe tiếng trống chầu liên hồi thì mọi người bảo nhau: “Chà, hôm nay tiếng trống chầu đánh nhiều, chắc là đoàn này diễn hay lắm, mai phải đi xem mới được”.
Ngoài ra, trống chiến trong Hát Bội là một loại tiểu cổ có chức năng hệt như trống đế trong Chèo, nhưng cách đánh thì lại khác hẳn với những công thức riêng dành cho nói lối, hát khách, hát nam…
Trong Ca Trù, ngoài đào nương ca, kép đờn đáy phụ họa còn có người đánh trống chầu. Đây phải là người thật am hiểu Ca Trù và thông thạo lề lối đánh trống, bởi trống chầu không chỉ thuần túy đánh nhịp mà còn nhằm nhận xét, khen chê. Hễ đoạn nào ả đào (diễn viên) hát hay sẽ ngợi khen bằng cách gõ một bên tang trống gọi là chát, hoặc đánh giữa mặt trống gọi là tom (vì thế dân gian còn gọi việc đi nghe hát Ca Trù là thú tom chát). Có nhiều khổ trống dùng để khen giọng hát hay tiếng đàn mang tên đầy thi vị như song châu, liên châu, xuyên tâm, phi nhạn …
Chính vì vậy trống chầu trong Ca Trù có tới ba chức năng : (1) mở đầu và chấm câu tức tham gia vào sự biểu diễn, (2) phê phán, khích lệ người hát và (3) mang tính giáo dục, bởi chính tiếng trống chầu khen chê đúng chỗ góp phần giúp khách thưởng lãm nhận rõ những điểm đặc sắc hay nét tài hoa của từng câu hát, tiếng đàn.
Mặt khác, trên thế giới cũng không nơi nào mà tiếng trống lại có nhiều cách đánh để bày tỏ sự khen ngợi với những công thức đa dạng như vậy, chẳng hạn như khen trước khi dứt câu khác với sau khi dứt câu, cách khen tiếng đàn khác với cách khen giọng hát ...
Có thể nói, xưa nay người Việt Nam khi thưởng thức âm nhạc thường ít lưu tâm đến tiếng trống nên không cảm nhận được tầm quan trọng của nhạc cụ này trong âm nhạc truyền thống. Rõ ràng khi nhìn vào bề sâu mới thấy hết vai trò chủ đạo của trống trong nghệ thuật biểu diễn của một số bộ môn, chớ không chỉ đơn thuần đi theo hay phụ họa.
Đáng tiếc là ngày nay một số giới trẻ của chúng ta hiểu biết nhiều và say mê trống Jazz của phương Tây, trong khi đó lại không quan tâm đến những nét đa dạng, phong phú và sinh động của tiếng trống Việt Nam. Nếu các bạn chịu khó bỏ công tìm hiểu, tôi tin tưởng chắc chắn ai nấy cũng sẽ lấy đó làm niềm hãnh diện, bởi tiếng trống và cách sử dụng tiết tấu chính là một trong những ưu thế của âm nhạc truyền thống Việt Nam.
Hội làng nghề Trống Đọi Tam tỉnh Hà Nam - TrốngTân Việt Là một doanh nghiệp "Đã có lịch sử phát triển", chúng tôi ý thức được rằng: Để tồn tại và phát triển, phải tìm cho mình một lối đi riêng. Ngoài các tiêu chí: hàng hay - giá tốt, mới lạ - độc đáo, chất lượng quốc tế - giá cả Việt Nam... Thì yếu tố được khách hàng đón nhận và ủng hộ là quan trọng nhất để đưa doanh nghiệp 